पुणे: भारतातील वैज्ञानिक संशोधनाच्या क्षेत्रातून एक अत्यंत अभिमानास्पद आणि क्रांतिकारी वृत्त समोर आले आहे. पुण्यातील भारत सरकारच्या विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागांतर्गत कार्यरत असलेल्या नामांकित ‘आघारकर संशोधन संस्थेच्या’ (ARI Pune) शास्त्रज्ञांनी स्तन कर्करोगाच्या (Breast Cancer) उपचारांमध्ये मोठे यश संपादन केले आहे. त्यांनी स्तन कर्करोगावर मात करणारे एक अत्यंत प्रभावी आणि सुरक्षित ‘नॅनोमेडिसिन तंत्रज्ञान’ विकसित केले आहे. हे तंत्रज्ञान कर्करोगाच्या गाठीला वाढण्यास कारणीभूत असणारी विशिष्ट जनुके थेट निष्क्रिय करून गाठीची वाढ रोखण्यास सक्षम आहे. यामुळे कर्करोगावर उपचार घेणाऱ्या रुग्णांना आता केमोथेरपीसारख्या वेदनादायक पारंपरिक उपचारांना एक अत्यंत सुरक्षित, सुसह्य आणि प्रभावी पर्याय मिळण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
(ARI Pune) या जागतिक दर्जाच्या संशोधनाचे निष्कर्ष ‘अॅडव्हान्स्ड हेल्थकेअर मटेरिअल्स’ या आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील मानांकित विज्ञान नियतकालिकात प्रसिद्ध झाले आहेत. आघारकर संस्थेच्या ‘नॅनोबायोसायन्स’ गटाने हा महत्त्वपूर्ण अभ्यास यशस्वीपणे पूर्ण केला आहे.
पारंपरिक केमोथेरपीची मर्यादा आणि नवा पर्याय
सध्याच्या काळात कर्करोगाच्या उपचारांसाठी केमोथेरपी हा मुख्य मार्ग मानला जातो. मात्र, केमोथेरपीचे अनेक गंभीर दुष्परिणाम रुग्णाला सहन करावे लागतात. केमोथेरपीमध्ये औषध केवळ कर्करोगग्रस्त पेशींवरच नाही, तर शरीरातील निरोगी पेशींवरही मारा करते. यामुळे रुग्णाचे केस गळणे, प्रतिकारशक्ती अत्यंत कमी होणे आणि शरीरातील इतर महत्त्वाच्या अवयवांचे नुकसान होणे यांसारखे त्रास होतात.
या त्रासाला बगल देण्यासाठी आघारकर संशोधन संस्थेच्या (ARI Pune) शास्त्रज्ञांनी ‘लक्ष्यित जनुक-उपचारांसाठी’ (Targeted Gene Therapy) एक अभिनव ‘जैवविघटनशील नॅनो-वाहक प्रणाली’ (Biodegradable Nanocarrier System) विकसित केली आहे. हे नॅनो-औषध शरीरातील इतर निरोगी भागांना धक्का न लावता केवळ कर्करोगाच्या पेशींनाच लक्ष्य करते, ज्यामुळे उपचारांचे दुष्परिणाम नगण्य होतात.
(ARI Pune) असे चालते या तंत्रज्ञानाचे कार्य
या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानामध्ये औषध वाहून नेण्यासाठी ‘जैवविघटनशील सच्छिद्र सिलिका नॅनो-कणांचा’ (Biodegradable Mesoporous Silica Nanoparticles) वापर करण्यात आला आहे. हे कण अत्यंत सूक्ष्म असतात आणि त्यांच्यात औषध साठवण्याची क्षमता प्रचंड असते. या नॅनो-कणांवर ‘एप्टामर’ (Aptamer) नावाचा एक विशिष्ट जैविक रेणू जोडण्यात आला आहे.स्तन कर्करोगाच्या पेशींवर ‘MUC1’ नावाचे रिसेप्टर्स मोठ्या प्रमाणावर असतात.
हा ‘एप्टामर’ या रिसेप्टर्सचा अचूक शोध घेतो आणि कुलूप-किल्लीच्या तत्त्वाप्रमाणे थेट कर्करोगाच्या पेशींमध्ये प्रवेश करतो. पेशीच्या आत गेल्यानंतर तेथील विशिष्ट रासायनिक वातावरणात (ग्लुटाथिऑन) हे नॅनो-कण विरघळतात आणि औषधाचा अचूक मारा सुरू होतो.
‘दुहेरी जनुक-शमन’ हेच संशोधनाचे मुख्य वैशिष्ट्य
(ARI Pune) या संशोधनातील सर्वात क्रांतिकारी भाग म्हणजे ‘दुहेरी जनुक-शमन’ (Dual Gene Silencing) हे होय. स्तन कर्करोगाच्या पेशींना शरीरात जिवंत राहण्यासाठी आणि औषधांना प्रतिकार करण्यासाठी ‘एमसीएल-१’ (MCL-1) आणि ‘सर्वायविन’ (Survivin) ही दोन जनुके प्रामुख्याने कारणीभूत असतात.
पुण्याच्या शास्त्रज्ञांनी (ARI Pune) तयार केलेल्या या नॅनो-वाहकामुळे ही दोन्ही जनुके एकाच वेळी पूर्णपणे निष्क्रिय (सायलेन्स) केली जातात. ही दोन्ही जनुके निकामी झाल्यामुळे कर्करोगाच्या पेशी स्वतःचा बचाव करू शकत नाहीत आणि त्या नैसर्गिकरीत्या नष्ट होतात.
उंदरांवरील चाचणीत सुरक्षितता सिद्ध
या तंत्रज्ञानाची क्षमता तपासण्यासाठी प्रयोगशाळेत स्तन कर्करोगाच्या मॉडेल्सवर आणि तीव्र रोगप्रतिकारशक्ती कमी असलेल्या उंदरांवर यशस्वी चाचण्या घेण्यात आल्या. या चाचण्यांमध्ये या नॅनो-वाहकाने कर्करोगाच्या गाठींची वाढ अत्यंत वेगाने आणि लक्षणीयरीत्या कमी केल्याचे स्पष्टपणे दिसून आले. सर्वात दिलासादायक बाब म्हणजे, हे औषध थेट ट्यूमरच्या ठिकाणीच पोहोचत असल्याने उंदरांच्या शरीरातील इतर कोणत्याही निरोगी अवयवांवर किंवा जैविक रचनेवर कोणताही गंभीर दुष्परिणाम किंवा विषबाधा आढळली नाही.
या कर्तबगार संशोधकांचे महत्त्वपूर्ण योगदान
हे ऐतिहासिक संशोधन पूर्ण करण्यासाठी आघारकर संशोधन संस्थेच्या (ARI Pune) नॅनोबायोसायन्स विभागातील तरुण आणि अनुभवी शास्त्रज्ञांच्या पथकाने अहोरात्र कष्ट घेतले आहेत. या संशोधन पथकामध्ये नीलाद्री हलदर, राजकुमार सामंत, सुराजित पात्रा, देवयानी सेंगर, सचिन जाधव आणि वीरेंद्र गजभिये यांचा समावेश आहे. त्यांच्या या यशाचे संपूर्ण देशभरातून आणि जागतिक वैज्ञानिक वर्तुळातून कौतुक होत आहे.
अचूक उपचारांची नवी पहाट
या नवीन शोधामुळे भविष्यात ‘आरएनएआय’ (RNA Interference – RNAi) वर आधारित अचूक आणि लक्ष्यित कर्करोग उपचारांचा मार्ग मोकळा होणार आहे. कर्करोगाच्या रुग्णांना भविष्यात केमोथेरपीपेक्षा कितीतरी पटीने अधिक सुरक्षित आणि प्रभावी पर्याय उपलब्ध होऊ शकतो, ज्यामुळे कर्करोगाविरुद्धच्या जागतिक लढाईत भारताचे नाव अभिमानाने घेतले जाईल.
