कोल्हापूर : देशातील शिक्षण आणि आरोग्य क्षेत्राला नवी दिशा देणारे ज्येष्ठ शिक्षणतज्ज्ञ, समाजसेवक, डी. वाय. पाटील समूहाचे संस्थापक आणि माजी राज्यपाल पद्मश्री डॉ. ज्ञानदेव यशवंतराव पाटील (D. Y. Patil) यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनामुळे महाराष्ट्रासह देशाच्या शैक्षणिक, सामाजिक आणि राजकीय क्षेत्रात मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे.
(D. Y. Patil) सामान्य कुटुंबातील विद्यार्थ्यांना गुणवत्तापूर्ण व्यावसायिक शिक्षणाची दारे खुली करून देणारे दूरदृष्टीचे शिक्षणमहर्षी म्हणून त्यांची ओळख होती. त्यांच्या निधनाचे वृत्त समोर आल्यानंतर शिक्षण क्षेत्रातील मान्यवर, राजकीय नेते, विविध संस्थांचे पदाधिकारी, शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांकडून शोक व्यक्त करण्यात येत आहे.
कोल्हापूरच्या मातीतून सुरू झालेला प्रेरणादायी प्रवास
डॉ. डी. वाय. पाटील (D. Y. Patil) यांचा जन्म २२ ऑक्टोबर १९३५ रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील आंबप येथे झाला. ग्रामीण परिसराशी नाळ जोडलेले असतानाच त्यांनी लहानपणापासून शिक्षणाचे महत्त्व ओळखले. समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत ज्ञान पोहोचले पाहिजे आणि आर्थिक परिस्थितीमुळे कोणताही विद्यार्थी उच्च शिक्षणापासून वंचित राहू नये, ही भूमिका त्यांच्या कार्याच्या केंद्रस्थानी होती. जिद्द, परिश्रम आणि दूरदृष्टीच्या जोरावर त्यांनी शिक्षण क्षेत्रात स्वतंत्र ओळख निर्माण केली.
शैक्षणिक संस्थांचे विशाल विश्व उभारले
अभियांत्रिकी, वैद्यकीय, दंतवैद्यकीय, व्यवस्थापन, कृषी, जैवतंत्रज्ञान, नर्सिंग, औषधनिर्माणशास्त्र, कायदा, वास्तुकला आणि क्रीडा अशा विविध क्षेत्रांतील शिक्षणासाठी त्यांनी (D. Y. Patil) अनेक संस्था उभारल्या. महाराष्ट्रातून सुरू झालेल्या या शैक्षणिक चळवळीचा विस्तार देशातील विविध भागांत झाला. आधुनिक पायाभूत सुविधा, तज्ज्ञ शिक्षक आणि संशोधनाभिमुख शिक्षणावर त्यांनी विशेष भर दिला. आज डी. वाय. पाटील हे नाव शिक्षण आणि आरोग्यसेवेतील विश्वासाचे प्रतीक मानले जाते.
आरोग्यसेवेतही मोलाचे योगदान
शिक्षणाबरोबरच सर्वसामान्य नागरिकांना दर्जेदार आरोग्यसेवा मिळावी, यासाठी त्यांनी वैद्यकीय महाविद्यालये आणि रुग्णालयांची उभारणी केली. अत्याधुनिक वैद्यकीय उपचार, संशोधन आणि प्रशिक्षित मनुष्यबळ तयार करण्याच्या उद्देशाने स्थापन झालेल्या या संस्थांमधून लाखो रुग्णांना सेवा मिळाली. डॉक्टर, परिचारिका आणि आरोग्य क्षेत्रातील कुशल व्यावसायिकांच्या अनेक पिढ्या त्यांच्या संस्थांमधून घडल्या.
राज्यपालपदावर उमटवला कार्याचा ठसा
डॉ. डी. वाय. पाटील (D. Y. Patil) यांनी त्रिपुरा आणि बिहारचे राज्यपाल म्हणून जबाबदारी सांभाळली. पश्चिम बंगालच्या राज्यपालपदाचा अतिरिक्त कार्यभारही त्यांनी पाहिला. घटनात्मक पदावर कार्यरत असताना शिक्षण, ग्रामीण विकास, युवकांचे सक्षमीकरण आणि सामाजिक सलोखा यांसारख्या विषयांना त्यांनी प्राधान्य दिले. साधेपणा, लोकांशी थेट संवाद आणि प्रशासनातील सकारात्मक दृष्टिकोन ही त्यांच्या कार्यशैलीची वैशिष्ट्ये होती.
पद्मश्रीने कार्याचा राष्ट्रीय गौरव
शिक्षण आणि समाजसेवेच्या क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानाबद्दल केंद्र सरकारने १९९१ मध्ये त्यांना प्रतिष्ठेच्या पद्मश्री पुरस्काराने (D. Y. Patil) सन्मानित केले होते. विविध विद्यापीठे आणि संस्थांनीही त्यांना मानद पदव्या व पुरस्कार प्रदान केले. मात्र, पुरस्कारांपेक्षा विद्यार्थ्यांचे यश आणि समाजाला मिळणारा प्रत्यक्ष लाभ हाच आपल्या कार्याचा खरा गौरव असल्याची भावना त्यांनी सातत्याने व्यक्त केली.
शिस्त, नम्रता आणि दूरदृष्टीचा संगम
उच्च पदे आणि व्यापक संस्थात्मक साम्राज्य उभारूनही डॉ. पाटील (D. Y. Patil) यांनी आपली ग्रामीण पार्श्वभूमी आणि सामाजिक बांधिलकी कधीही विसरली नाही. विद्यार्थ्यांशी संवाद साधणे, शिक्षकांना प्रोत्साहन देणे आणि बदलत्या काळानुसार शिक्षणव्यवस्थेत नवे प्रयोग करणे, यावर त्यांचा भर होता. कठोर शिस्त, नम्र स्वभाव आणि भविष्याचा वेध घेणारी दृष्टी यामुळे त्यांनी असंख्य सहकाऱ्यांना प्रेरित केले.
असंख्य विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याला दिली दिशा
डॉ. डी. वाय. पाटील (D. Y. Patil) यांनी उभारलेल्या संस्थांमधून शिक्षण घेतलेले विद्यार्थी आज भारतासह जगभरातील विविध क्षेत्रांत कार्यरत आहेत. हजारो शिक्षक, डॉक्टर, अभियंते, संशोधक, उद्योजक आणि प्रशासकीय अधिकारी घडविण्यात त्यांच्या शैक्षणिक चळवळीचा मोठा वाटा आहे. त्यामुळे त्यांचे कार्य केवळ संस्थांच्या इमारतींपुरते मर्यादित नसून लाखो कुटुंबांच्या प्रगतीशी जोडले गेले आहे.
शिक्षणविश्वात न भरून निघणारी पोकळी
डॉ. डी. वाय. पाटील (D. Y. Patil) यांच्या निधनाने शिक्षण क्षेत्रातील एक दूरदृष्टीचा मार्गदर्शक आणि समाजहिताला सर्वोच्च स्थान देणारे व्यक्तिमत्त्व काळाच्या पडद्याआड गेले आहे. त्यांनी उभारलेल्या शिक्षण व आरोग्य संस्थांच्या माध्यमातून त्यांचे विचार आणि कार्य पुढील अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहतील. ‘शिक्षणातून समाजपरिवर्तन’ हा त्यांनी जपलेला ध्यासच त्यांच्या कार्याचा चिरंतन वारसा ठरणार आहे.
