पुणे : शहरातून वाहणाऱ्या मुळा-मुठा नद्यांसह प्रमुख तलावांच्या पाण्याची गुणवत्ता (Water Pollution) दिवसेंदिवस खालावत आहे. प्रक्रिया न केलेले सांडपाणी, नाल्यांमधून येणारा कचरा, जलपर्णी, बांधकामांचा राडारोडा, अतिक्रमणे आणि वाढत्या शहरीकरणामुळे पुण्यातील जलस्रोत प्रदूषणाच्या विळख्यात सापडले आहेत. पुणे महापालिकेच्या पर्यावरण सद्यस्थिती अहवालातून ही माहिती समोर आली आहे.
(Water Pollution) पाण्यातील जैवरासायनिक प्राणवायू मागणीचे प्रमाण अनेक ठिकाणी वाढले असून, विरघळलेल्या प्राणवायूतील चढ-उतार जलचरांसाठी धोक्याची घंटा ठरत आहेत.
सांडपाण्याचा नद्यांना सर्वाधिक फटका
शहराच्या विविध भागांतून निर्माण होणारे घरगुती आणि व्यावसायिक सांडपाणी नाल्यांद्वारे नदीपात्रात मिसळत आहे. सांडपाण्यावर पूर्ण क्षमतेने प्रक्रिया होत नसल्यामुळे नदीच्या पाण्यात सेंद्रिय कचरा, घातक रसायने आणि अन्य प्रदूषक (Water Pollution) मिसळतात. परिणामी पाण्याचा रंग बदलणे, दुर्गंधी येणे आणि नदीच्या पृष्ठभागावर फेस निर्माण होणे अशा समस्या जाणवतात. नदीत मिसळणाऱ्या प्रत्येक नाल्याची तपासणी करून प्रक्रिया न केलेले पाणी तातडीने रोखण्याची आवश्यकता आहे.
‘बीओडी’ची आकडेवारी चिंताजनक
पाण्यातील सेंद्रिय घटकांचे विघटन करण्यासाठी सूक्ष्मजीवांना लागणाऱ्या प्राणवायूचे प्रमाण म्हणजे जैवरासायनिक प्राणवायू मागणी किंवा ‘बीओडी’. हे प्रमाण अधिक असल्यास पाण्यात प्रदूषण (Water Pollution) जास्त असल्याचे मानले जाते. पुण्यातील नदी आणि तलावांच्या पाण्यात ‘बीओडी’चे प्रमाण काही ठिकाणी मर्यादेपेक्षा अधिक आढळत आहे. त्यामुळे पाण्यातील उपलब्ध प्राणवायू कमी होऊन मासे आणि अन्य जलचरांचे जीवन धोक्यात येण्याची शक्यता वाढली आहे.
विरघळलेल्या प्राणवायूत चढ-उतार
जलचरांच्या अस्तित्वासाठी पाण्यात पुरेशा प्रमाणात विरघळलेला प्राणवायू असणे आवश्यक असते. मात्र, नदीत मिसळणारे सांडपाणी आणि सेंद्रिय कचऱ्यामुळे (Water Pollution) प्राणवायूचा वापर वेगाने होतो. काही ठिकाणी विरघळलेल्या प्राणवायूचे प्रमाण अपेक्षेपेक्षा कमी, तर काही ठिकाणी अनियमित असल्याचे निरीक्षणातून दिसते. पावसाळ्यानंतर पाण्याचा प्रवाह वाढल्यामुळे काही काळ सुधारणा दिसत असली, तरी उन्हाळ्यात प्रदूषणाची तीव्रता पुन्हा वाढते.
जलचरांच्या अस्तित्वावर गंभीर परिणाम
पाण्यातील प्राणवायू कमी झाल्यास माशांचा मृत्यू होण्याचा धोका वाढतो. प्रदूषित पाण्यातील (Water Pollution) अमोनिया, रासायनिक घटक आणि प्लास्टिकचा कचराही जलचरांसाठी घातक ठरतो. नदी आणि तलावांच्या नैसर्गिक अन्नसाखळीवर त्याचा थेट परिणाम होतो. काही संवेदनशील जलचर प्रजाती नष्ट झाल्यास संपूर्ण जलीय परिसंस्थेचा समतोल बिघडू शकतो. त्यामुळे जलप्रदूषणाकडे केवळ अस्वच्छतेची समस्या म्हणून न पाहता जैवविविधतेवरील संकट म्हणून पाहणे गरजेचे आहे.
पाषाण तलावाच्या गुणवत्तेतही अस्थिरता
पाषाण तलावाच्या पाण्यातील प्राणवायू आणि जैवरासायनिक प्राणवायू मागणीच्या प्रमाणात वर्षानुसार बदल दिसून येत आहेत. तलावात मिसळणारे सांडपाणी, परिसरातील वाढते बांधकाम, गाळ आणि जलपर्णीमुळे पाण्याच्या गुणवत्तेवर (Water Pollution) परिणाम होत आहे. काही काळ पाण्याची स्थिती सुधारल्याचे दिसले, तरी ती सुधारणा कायमस्वरूपी टिकवण्यासाठी तलावात येणाऱ्या प्रदूषित प्रवाहांवर नियंत्रण ठेवावे लागणार आहे.
जलपर्णीमुळे प्रदूषणात आणखी भर
नदी आणि तलावांच्या पृष्ठभागावर वाढणारी जलपर्णी सूर्यप्रकाश व प्राणवायूचा प्रवाह रोखते. जलपर्णी कुजल्यानंतर पाण्यातील सेंद्रिय घटक वाढतात आणि ‘बीओडी’ची पातळी आणखी वाढते. प्रशासनाकडून जलपर्णी काढण्याची मोहीम राबवली जात असली, तरी सांडपाण्याचा प्रवेश सुरू राहिल्यास (Water Pollution) ती पुन्हा वाढते. त्यामुळे केवळ जलपर्णी काढण्याऐवजी तिच्या वाढीस कारणीभूत असलेल्या प्रदूषित पाण्यावर नियंत्रण आवश्यक आहे.
अतिक्रमणाने नदीपात्र झाले अरुंद
नदीकाठावरील अतिक्रमणे, बांधकामे आणि राडारोड्यामुळे नैसर्गिक नदीपात्र अरुंद होत आहे. त्यामुळे पाण्याचा प्रवाह मंदावून कचरा आणि गाळ साचतो. पावसाळ्यात पूरस्थिती निर्माण होण्याचा धोकाही वाढतो. नदीकाठच्या हरित पट्ट्यांचे संरक्षण, अतिक्रमणांवर कारवाई आणि कचरा टाकणाऱ्यांवर दंडात्मक उपाय करण्याची गरज पर्यावरणप्रेमींकडून व्यक्त होत आहे.
कठोर अंमलबजावणी हाच उपाय
नदीत सोडल्या जाणाऱ्या सांडपाण्यावर शंभर टक्के प्रक्रिया, सांडपाणी प्रक्रिया केंद्रांची क्षमता वाढविणे, नाल्यांचे नियमित परीक्षण आणि जलगुणवत्तेची माहिती सार्वजनिक करणे आवश्यक आहे. औद्योगिक सांडपाणी थेट जलस्रोतांत सोडणाऱ्यांवर कठोर कारवाई झाली पाहिजे. नागरिकांनीही नदीपात्रात कचरा, प्लास्टिक आणि निर्माल्य टाकणे टाळले पाहिजे. प्रशासन आणि नागरिकांनी एकत्रित प्रयत्न केले, तरच पुण्याच्या नद्या आणि तलावांना पुन्हा स्वच्छ व जिवंत करता येईल.
