मुंबई: महाराष्ट्रात लग्न करण्याचे नियोजन करत असलेल्या जोडप्यांसाठी आणि त्यांच्या कुटुंबियांसाठी एक अत्यंत महत्त्वाची बातमी समोर आली आहे. राज्यातील बालविवाहाची कुप्रथा समूळ नष्ट करण्यासाठी आणि अल्पवयीन मुलींचे होणारे विवाह रोखण्यासाठी राज्य सरकार लवकरच एक मोठा नियम (Marriage Rules) लागू करणार आहे. या नवीन नियमानुसार, आता लग्नाच्या निमंत्रण पत्रिकेवर (लग्नपत्रिकेवर) वधू आणि वर या दोघांचीही जन्मतारीख स्पष्टपणे छापणे बंधनकारक केले जाणार आहे.
(Marriage Rules) महाराष्ट्र राज्य बाल हक्क संरक्षण आयोगाने (MSCPCR) याबाबत राज्य सरकारला अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि धाडसी शिफारस केली आहे. राजस्थानच्या धर्तीवर आता महाराष्ट्रातही हा नवा नियम लागू करण्याची तयारी सुरू झाली आहे. यामुळे गुपचूप किंवा छुप्या पद्धतीने होणारे बालविवाह रोखण्यास प्रशासनाला मोठी मदत होणार आहे.
हा ऐतिहासिक निर्णय घेण्यामागचे कारण काय?
राज्यात अजूनही अनेक ग्रामीण, दुर्गम आणि काही विशिष्ट भागांमध्ये छुप्या पद्धतीने बालविवाह लावले जात असल्याचे समोर आले आहे. अनेकदा मुलगी अल्पवयीन असतानाही तिचे लग्न लावून दिले जाते. लग्नाच्या निमंत्रण पत्रिकेत वयाचा किंवा जन्मतारखेचा कोणताही उल्लेख नसल्यामुळे सर्वसामान्य नागरिक किंवा प्रशासनाला याबाबत सुरुवातीला संशय येत नाही.
मात्र, (Marriage Rules) लग्नपत्रिकेवर जन्मतारीख छापल्यास, वधू-वराचे वय कायदेशीररित्या सार्वजनिक आणि सर्वांसमोर उघड होईल. जर कोणाला बालविवाह होत असल्याचा संशय आला, तर पत्रिकेवरील तारखेच्या आधारे पोलिसांकडे किंवा बाल कल्याण समितीकडे त्वरित तक्रार करणे सोपे होईल. सोलापूर जिल्ह्यात काही महिन्यांपूर्वी अल्पवयीन मुलींच्या गर्भधारणेची आणि प्रसूतीची धक्कादायक प्रकरणांची नोंद झाल्यानंतर बालहक्क आयोगाने हा कठोर निर्णय घेण्याचे पाऊल उचलले आहे.
प्रिंटिंग प्रेस आणि मंगल कार्यालयांवर असणार थेट जबाबदारी
या नवीन नियमांतर्गत (Marriage Rules) केवळ वधू-वराच्या कुटुंबावरच नाही, तर लग्न प्रक्रियेशी संबंधित व्यावसायिक आणि सेवा पुरवठादारांवरही मोठी कायदेशीर जबाबदारी सोपवण्यात येणार आहे:
१. प्रिंटिंग प्रेस मालकांना पडताळणी बंधनकारक: कोणत्याही लग्नपत्रिकेची छपाई करण्यापूर्वी प्रिंटिंग प्रेस मालकांना वधू आणि वराच्या वयाचा अधिकृत पुरावा (जसे की आधार कार्ड किंवा जन्म दाखला) तपासावा लागेल. वयाची खातरजमा केल्याशिवाय त्यांना पत्रिका छापता येणार नाही.
२. गुन्हा आणि कायदेशीर कारवाई: जर एखाद्या प्रिंटिंग प्रेसने नियमांचे उल्लंघन करून वयाचा पुरावा न घेता पत्रिका छापली, तर त्यांच्यावर कायदेशीर कारवाई केली जाईल.
३. मंगल कार्यालये आणि भटजींवर देखरेख: विवाहाचे ठिकाण असणारी मंगल कार्यालये, लॉन, विवाह लावणारे पुरोहित (भटजी), केटरर्स आणि बँड पथक यांनाही विवाह करणाऱ्या जोडप्याचे वय कायदेशीर आहे की नाही, याची खात्री करावी लागेल. अल्पवयीन लग्न लावल्यास या सर्वांवर कायद्यानुसार कठोर कारवाई करण्याचे संकेत देण्यात आले आहेत.
नेमकी शिफारस काय आहे?
बालहक्क आयोगाने राज्याचा गृह विभाग आणि महिला व बालविकास विभागाला पाठवलेल्या शिफारशीनुसार:(Marriage Rules)
लग्नपत्रिकेवर मुलगा (वर) आणि मुलगी (वधू) यांच्या नावाच्या अगदी खाली त्यांची जन्मतारीख स्पष्ट आणि ठळक अक्षरात लिहिलेली असावी.
विवाह नोंदणी करताना (Marriage Registration) देखील लग्नपत्रिकेवरील जन्मतारीख आणि शासकीय ओळखपत्रांची पडताळणी केल्यावरच विवाहाची अधिकृत नोंदणी केली जाईल.
या नियमाच्या काटेकोर अंमलबजावणीसाठी जिल्हाधिकारी आणि पोलिस अधीक्षकांच्या नेतृत्वाखाली विशेष संयुक्त पथके तयार केली जाणार आहेत.
सामाजिक स्तरावर मोठे स्वागत
या निर्णयाचे (Marriage Rules) बालहक्क कार्यकर्ते, सामाजिक संस्था आणि सजग नागरिकांकडून मोठ्या प्रमाणावर स्वागत केले जात आहे. कायद्याची कडक अंमलबजावणी आणि अशा तांत्रिक बाबींची सक्ती केल्यास बालविवाह आणि बाल लैंगिक शोषणासारख्या गंभीर गुन्ह्यांवर वेळीच नियंत्रण मिळवता येईल, असा विश्वास तज्ज्ञांनी व्यक्त केला आहे.
त्यामुळे जर तुमच्या घरातही लग्नाची लगबग सुरू असेल, तर लग्नपत्रिका छापायला देताना वधू-वराचे वयाचे पुरावे सोबत ठेवायला विसरू नका आणि नव्या नियमांनुसार पत्रिकेवर जन्मतारीख आवर्जून छापा!
